که چنین پایگاهى امکان حضور همه اندیشمندان از قاره‏ها و مناطق دنیا را فراهم مى‏آورد -امکانى که به وسیله روش‏هاى دیگر ناشدنى و یا کم بازده مى‏نماید- قلمرو پژوهش نه تنها از علوم خاص بیرون مى‏رود؛ بلکه از نظر مکانى از گستره وسیعى برخوردار مى‏شود. بى‏گمان افزایش حضور اندیشمندان مختلف، با فرهنگ‏ها و اطلاعات و گرایش مختلف بر غنا و اتقان مباحث مى‏افزاید.

با راه‏اندازى پژوهشگاه مجازى و فاصله گرفتن از نگرش‏ها و شیوه‏هاى سنتى در انجام پژوهش و ارائه نتایج آن، توان رقابت علمى ایران در شبکه‏هاى اطلاع‏رسانى جهانى افزایش مى‏یابد و جایگاه علمى ایران در سطح بین‏المللى بالا مى‏رود.

از جهت فردى نیز مى‏توان براى پژوهشگاه مجازى مزایایى همچون: کاهش در هزینه‏ها و زمان مسافرت پژوهشگران، بهبود فرصت‏هاى کارى، ایجاد انعطاف بیشتر در ساعات کار پژوهش، به وجود آمدن فرصت‏هاى کارى وسیع‏تر و امکان پژوهش براى محققانى که از مشکلات ویژه‏اى همچون معلولیت، بیمارى و یا مشکلات خانوادگى رنج مى‏برند را نام برد.

ساختار پژوهشگاه مجازى

با توجه به انتظاراتى که از پژوهشگاه مجازى داریم و به تناسب فرآیند پژوهش، ساختار و گزینه‏هاى فعّال پایگاه پژوهش مجازى را باید سامان داد. در نظر گرفتن بخش‏هایى مانند: بانک اطلاعات پژوهشگران، اطاق گفتگو و جلسات مجازى، کتابخانه دیجیتالى، آموزش روش پژوهش و ارائه آیین‏نامه‏هاى مربوطه، فراهم آوردن امکان جستجوى اطلاعات براى پیشینه تحقیق و بخش ارائه طرح‏هاى پژوهشى از ضرورى‏ترین بخش‏هاى پایگاه است. افزون بر این، مى‏توان بخشى را به معرفى مراکز پژوهشى معتبر جهان اسلام اختصاص داد و آخرین اخبار و رویدادهاى مربوط به فعالیت‏هاى پژوهشى همچون انتشار مقالات و کتب جدید و برگزارى همایش‏هاى علمى را به اطلاع پژوهشگران رساند. فراهم آوردن امکاناتى براى فیش‏بردارى و طبقه‏بندى تحقیقات و ارائه نتائج پژوهش نیز مى‏تواند دیگر گزینه پژوهشگاه مجازى را تشکیل دهد.

موانع و چالش‏ها

پژوهشگاه مجازى داراى مزایاى فراوانى براى فرد، سازمان و جامعه است؛ اما دسترسى به این مزایا به سادگى امکان‏پذیر نیست، مگر اینکه بتوانیم بر موانع موجود غلبه کنیم و با تأمل و تبلیغ بیشتر ابعاد و اقتضائات آن را شفاف نماییم. از جمله این موانع مى‏توان به فقدان فرهنگ پژوهش مجازى و عدم گسترش کاربرد رایانه و استفاده از اینترنت در فعالیت‏هاى پژوهشى اشاره کرد. تا زمانى که پژوهشگران به روش‏هاى سنتى و دستى پیش از روش‏هاى مبتنى بر فنّاورى اطلاعات علاقه نشان مى‏دهند، نمى‏توان به کارآیى و موفقیت پژوهشگاه مجازى امید داشت.

مانع دیگر، فقدان قوانین و مقررات مربوط به پژوهش از راه دور است. آیا پژوهشگرانى که تنها از طریق پایگاه پژوهش مجازى با یک مرکز پژوهشى ارتباط دارند، باید از همان شرایط قانونى، حقوق و وظایف دیگر پژوهشگران برخوردار باشند و یا فقط حق التألیف به آنها تعلق مى‏گیرد؟ مسئله استخدام رسمى، بیمه، میزان حمایت‏هاى مالى و تسهیلات جانبى به پژوهشگران عضو پژوهشگاه مجازى چگونه است؟ آیا سازمان مربوطه امکانات سخت‏افزارى و نرم‏افزارى لازم را براى برقرارى ارتباط در اختیار پژوهشگر قرار مى‏دهد؟

مسئله بعدى تحلیل صرفهمندى پژوهش از راه دور است. آیا راه‏اندازى پژوهشگاه مجازى و اختصاص هزینه‏هاى گزاف براى تجهیز، به روزرسانى و تأمین زیرساخت‏هاى فنى آن در مقایسه با تعداد پژوهش‏هاى ارائه شده و پژوهشگران توانمند جذب‏شده براى مراکز پژوهشى به صرفه است؟ از سوى دیگر، آیا انجام پژوهش مجازى براى پژوهشگرانى که باید هزینه اینترنت، محل مطالعه و تهیه لوازم رایانه و لوازم جانبى آن همچون چاپگر را بپردازند و هر روز ساعت‏ها پشت دستگاه رایانه بنشیند و سلامت خود را به خطر بیندازند، مقرون به صرفه است؟!!

سؤال دیگر این است که آیا افراد مناسب براى پژوهش از راه دور به تعداد کافى وجود دارند؟ مناسب بودن افراد تنها به آشنایى با فنون استفاده از رایانه و اینترنت و توانایى انجام پژوهش‏هاى علمى مربوط نمى‏شود. بررسى‏ها نشان داده است که همه پژوهشگران حتى اگر آموزش ببینند، براى انجام پژوهش‏هاى مجازى مناسب نیستند؛ زیرا پژوهشگاه مجازى به پژوهشگرانى نیاز دارد که بتوانند کار خود را با حداقل ارتباطات و کنترل به گونه‏اى شایسته انجام دهند و خود را با قوانین، خط‏مشى‏ها و رویه‏هاى سازمانى و آیین‏نامه‏هاى پژوهش هماهنگ کنند و چنین افرادى باید از جهت

8