چکیده:
"حقوق شهروندی" یکی از مباحث اصلی و محوری حقوق معاصر است که از دیر باز مورد توجه دین مبین اسلام بوده و آمیختهای است از وظایف و تکالیف شهروندان نسبت به یکدیگر، جامعه و قوای حاکم بر مملکت و هم چنین حقوقی که مدیران شهری، دولتی و قوای مملکتی موظف به تامین آن هستند.
از دیدگاه اسلام، خداوند متعال واضع قوانین حاکم بر شهروندان و جوامع بشری است و شهروند مکلف است با پیروی و اطاعت از قوانین و دستورات خداوند، در سایه عمل به حقوق شهروندی، سعادت دنیوی و اخروی خویش را تضمین نماید.
"حقوق شهروندی"حقوقی جدای از حقوق اساسی و فطری طبیعی انسان نیست , بلکه ناظر به آن است و بین این حقوق و تعالیم اسلامی رابطهای ناگسستنی و عمیق وجود دارد و آنچه در حقوق اسلامی به عنوان حق الناس بیان شده، ناظر به همین مقوله حقوق شهروندی است. بر این اساس,تمام افرادی که در محدوده یک دولت اسلامی زندگی میکنند، دارای حقوق اجتماعی یکسانی بوده و جان و مال آنها باید حفظ شود.
با توجه به موضوع مقاله که "بررسی حقوق شهروندی و کرامت انسانی از دیدگاه اسلام" است سعی شده با مطالعه در آثار حقوقی و رجوع به منابع معتبر اسلامی، تا حد امکان اصول اساسی حقوق شهروندی و جایگاه کرامت انسانی مورد بررسی قرار گیرد. در این زمینه میتوان گفت که "حق کرامت" یکی از حقوق فطری و اساسی انسانها است که از اهمیت ویژهای بر خوردار است و به عنوان یک اصل مورد پذیرش اسلام بوده و تاکید فراوانی روی این مساله صورت گرفته است. کرامت و حقوق اجتماعی انسانها منحصر به دین اسلام نیست، بلکه این مساله در مکاتب دیگر هم کم و بیش مشاهده میشود و از موضوعات مهمی است که در اعلامیه جهانی حقوق بشر هم مورد تاکید قرار گرفته و اساس دموکراسی و آزادی انسان هم تلقی میگردد. اسلام "حق کرامت" و احترام اجتماعی انسان را معتبر و ضروری میداند و از آنجایی که انسان موجودی اجتماعی است، زمانی میتواند به رشد و تکامل برسد که از مواهب الهی در تمام جهات بهرهمند باشد. بنابراین انسان همواره دارای کرامت بوده و این جایگاه و ارزش کرامت انسان در واقع زیربنای لازم برای حقوق شهروندی در یک جامعه اسلامی و دینی محسوب میشود.
خلاصه ماشینی:
کرامت و حقوق اجتماعی انسانها منحصر به دین اسلام نیست، بلکه این مساله در مکاتب دیگر هم کم و بیش مشاهده میشود و از موضوعات مهمی است که در اعلامیه جهانی حقوق بشر هم مورد تاکید قرار گرفته و اساس دموکراسی و آزادی انسان هم تلقی میگردد.
در اسلام نیز حقوق شهروندی و عوامل پیشرفت جامعه اسلامی، با توجه به مبانی و اهداف قرآنی آن، در قالب شهروند جهانی، تحت عنوان خلیفه الله مطرح میباشد، با این اعتقاد که قانونگذار واقعی خداوند است و همه قوانین را براساس عدالت اجتماعی وضع کرده است.
(مصباح یزدی، نظریه حقوقی اسلام، 1391: 73) با توجه به دیدگاه اسلام که منشاء حقوق را خداون متعال میداند، در تعریف حقوق گفته شده است: حقوق عبارت است از مجموعه قوانین و مقررات اجتماعی که از سوی خداوند برای برقراری نظم و برپایی قسط و عدل در جامعه بشری تدوین میشود تا سعادت جامعه را تامین کند.
بطلان نظریه قرار داد اجتماعی هم واضح است، زیرا براساس این نظریه، اعتبار قانون به اراده و خواست مردم یک جامعه است در حالیکه میدانیم وقتی اشخاص مالک چیزی نیستند، چطور میتوانند حقوق را به دیگران اعطا کنند ؟ بنابراین میتوان گفت که تنها کسی که مالک همه هستی است، میتواند به مملوک خود یعنی (انسان) حق یا حقوقی را اعطاء نماید.
(مصباح یزدی، نظریه حقوقی اسلام 1، 1391: 97) از نگاه اسلام، منشاء حقوق شهروندی قرار داد اجتماعی و امثال آن نیست، بلکه تعهداتی است که انسانها بواسطه مخلوق بودنشان در مقابل خداوند دارند که شخص باید تقوا را در خود ایجاد کند.